Anonim Şirketlerde Pay Türleri Nelerdir?

Anonim Şirketlerde Pay Türleri Nelerdir?

Anonim şirketlerde paylar, şirket sermayesinin belirli bir bölümünü temsil eder ve pay sahibine ortaklık hakları sağlar. Ancak anonim şirketlerde bütün paylar aynı özelliklere sahip değildir. Paylar; nama veya hamiline yazılı olması, imtiyaz taşıması, senede bağlanıp bağlanmaması, devredilebilirliği ve sermayeye katılma şekli gibi farklı ölçütlere göre sınıflandırılabilir.

Bu nedenle anonim şirketlerde “pay” ile “pay senedi” kavramlarını birbirinden ayırmak gerekir. Pay, ortaklık hakkını temsil ederken; pay senedi, bu payın kıymetli evrak niteliğinde bir senede bağlanmış şeklidir.

Anonim Şirketlerde Pay Türleri Nelerdir?

Anonim şirketlerde paylar başlıca şu şekilde sınıflandırılabilir:

• Nama yazılı paylar
• Hamiline yazılı paylar
• Adi paylar
• İmtiyazlı paylar
• Çıplak paylar
• Pay senedine bağlanmış paylar
• Kayden izlenen paylar
• Bedelli paylar
• Bedelsiz paylar
• Serbestçe devredilebilen ve devri sınırlandırılmış paylar

Bu sınıflandırmalar birbirinin alternatifi değildir. Aynı pay, aynı anda birden fazla özelliğe sahip olabilir. Örneğin bir anonim şirket payı nama yazılı, imtiyazlı ve pay senedine bağlanmış olabilir.

Pay ile Pay Senedi Arasındaki Fark Nedir?

Anonim şirketlerde en önemli ayrımlardan biri pay ile pay senedi arasındaki farktır :

• Pay, anonim şirket sermayesinin belirli bir bölümünü temsil eden ve pay sahibine ortaklık hakları sağlayan hukuki bir değerdir.
• Pay senedi ise bu payın kıymetli evrak niteliğinde bir senede bağlanması sonucunda ortaya çıkar.

Dolayısıyla her payın mutlaka fiziki bir pay senedine bağlanması zorunlu değildir. Senede bağlanmamış paylar uygulamada çıplak pay olarak adlandırılır. Pay senedi çıkarıldığında ise payın niteliğine göre nama yazılı veya hamiline yazılı pay senedi söz konusu olabilir.

1. Nama Yazılı Pay

Nama yazılı pay, belirli bir kişinin adına düzenlenen pay türüdür. Nama yazılı paylarda pay sahibinin kimliği şirket bakımından belirlenebilir durumdadır. Payın senede bağlanması halinde pay sahibine ilişkin bilgilerin pay senedinde de yer alması söz konusu olur. Nama yazılı payların devri, hamiline yazılı paylara göre farklı kurallara tabidir. Ayrıca anonim şirketlerde esas sözleşme ve Türk Ticaret Kanunu hükümleri çerçevesinde nama yazılı payların devrine ilişkin bazı sınırlamalar getirilebilir. Bu nedenle nama yazılı paylarda yalnızca taraflar arasındaki devir işleminin değil, devrin şirkete karşı hüküm ifade etmesi için gerekli şartların da ayrıca değerlendirilmesi gerekir.

2. Hamiline Yazılı Pay

Hamiline yazılı pay, pay sahibinin adının pay senedinin üzerinde bulunmadığı pay türüdür. Hamiline yazılı pay senetlerinde senedi elinde bulunduran kişinin pay sahipliği bakımından önem taşıyan özel bir hukuki sistem bulunmaktadır. Ancak hamiline yazılı payların eski dönemlerdeki kadar tamamen kayıt dışı ve izlenemez olduğu düşünülmemelidir. Özellikle Merkezi Kayıt Kuruluşu nezdindeki Hamiline Pay Kayıt Sistemi (HPKS) uygulaması nedeniyle hamiline yazılı pay senetleri bakımından bildirim ve kayıt yükümlülükleri bulunmaktadır. Bu nedenle hamiline yazılı payların devri, pay senedinin fiziksel olarak el değiştirmesinden ibaret görülmemelidir.

Nama Yazılı Pay ile Hamiline Yazılı Pay Arasındaki Fark

Nama yazılı ve hamiline yazılı paylar arasındaki temel fark, pay sahibinin belirlenme ve payın devrine ilişkin hukuki sistemdir.

3. Adi Pay

Adi pay, özel bir imtiyaz içermeyen pay olarak ifade edilebilir. Adi pay sahipleri, kanun ve esas sözleşme çerçevesinde diğer pay sahipleriyle aynı temel ortaklık haklarından yararlanırlar. Bunlar arasında;

• Genel kurula katılma
• Oy kullanma
• Kâr payı alma
• Tasfiye payına katılma
• Bilgi alma ve inceleme
• Rüçhan hakkından yararlanma

gibi pay sahipliği hakları bulunabilir. Ancak bir payın “adi pay” olarak nitelendirilmesi, o pay sahibinin bütün durumlarda tamamen aynı haklara sahip olacağı anlamına gelmez. Şirketin esas sözleşmesi ve kanuni düzenlemeler birlikte değerlendirilmelidir.

4. İmtiyazlı Pay

İmtiyazlı pay, diğer paylara göre belirli bir üstünlük veya öncelik sağlayan paydır. Türk Ticaret Kanunu’nun 478. maddesi kapsamında imtiyaz; kâr payı, tasfiye payı, rüçhan ve oy hakkı gibi haklarda tanınabileceği gibi kanunda öngörülmemiş yeni bir pay sahipliği hakkı bakımından da öngörülebilir. İmtiyazın kapsamının ve kullanılma şartlarının esas sözleşmede açıkça düzenlenmesi gerekir. Örneğin bir anonim şirket;

• Belirli paylara daha fazla oy hakkı,
• Kâr payında öncelik,
• Tasfiye bakiyesinde öncelik,
• Yeni pay alma hakkına ilişkin üstünlük

tanıyabilir. Dolayısıyla imtiyazlı paylar, anonim şirketlerde sermaye ile yönetim arasındaki ilişkinin farklı şekilde yapılandırılmasına imkân sağlayan önemli araçlardan biridir.

5. Çıplak Pay

Çıplak pay, pay senedine bağlanmamış paydır. Anonim şirketin payları mevcut olmakla birlikte bu paylar fiziki bir pay senedi şeklinde düzenlenmemişse çıplak pay söz konusu olur. Burada önemli olan nokta, pay senedi bulunmamasının pay sahipliğinin bulunmadığı anlamına gelmemesidir. Pay senedi bastırılmamış olsa bile pay sahibi, kanundan ve esas sözleşmeden kaynaklanan ortaklık haklarına sahip olabilir. Çıplak payların devri ise pay senedine bağlı payların devrinden farklı hukuki kurallara tabi olabilir.

6. Pay Senedine Bağlı Pay

Payın kıymetli evrak niteliğindeki bir senede bağlanması halinde pay senedine bağlı paydan söz edilir. Anonim şirketlerde pay senetleri temel olarak;

• Nama yazılı pay senedi ve
• Hamiline yazılı pay senedi

şeklinde düzenlenebilir.

Pay senedinin türü, temsil ettiği payın niteliğiyle bağlantılıdır. Bu nedenle şirketin pay senedi bastırmadan önce hangi tür pay senedinin çıkarılacağını, payların niteliğini ve uygulanacak devir hükümlerini belirlemesi gerekir.

7. Kayden İzlenen Paylar

Özellikle sermaye piyasası mevzuatı kapsamında bulunan anonim şirketlerde payların fiziki senet yerine kayden izlenmesi söz konusu olabilir. Kaydileştirme sisteminde paylar fiziki senet şeklinde tutulmak yerine elektronik kayıtlar üzerinden izlenir. Bu sistem, özellikle halka açık şirketlerde pay sahipliği ve pay hareketlerinin merkezi bir kayıt sistemi üzerinden takip edilmesini sağlar. Dolayısıyla halka açık anonim şirketlerde pay türleri değerlendirilirken yalnızca nama ve hamiline ayrımına değil, sermaye piyasası mevzuatından kaynaklanan kaydi sistem kurallarına da bakılması gerekir.

8. Bedelli Pay

Bedelli pay, şirketin sermaye artırımı sırasında ortaklar tarafından yeni sermaye konulması karşılığında edinilen paylardır. Örneğin anonim şirket sermayesini artırırken ortaklardan yeni sermaye taahhüdünde bulunmalarını istiyorsa bedelli sermaye artırımı söz konusu olabilir. Bedelli paylarda şirket sermayesine yeni bir değer girişi söz konusudur. Bu nedenle bedelli sermaye artırımı ile bedelsiz sermaye artırımı birbirinden ayrılmalıdır.

9. Bedelsiz Pay

Bedelsiz paylarda ortaklardan yeni bir sermaye ödemesi alınmaksızın şirket bünyesinde bulunan kaynakların sermayeye eklenmesi sonucunda pay sahiplerine yeni paylar verilmesi söz konusu olabilir. Bedelsiz sermaye artırımı sonucunda şirketin sermayesi artırılır ancak bu artış için ortakların şirkete ayrıca nakit ödeme yapması gerekmez. Bedelli ve bedelsiz pay arasındaki temel fark, sermaye artırımının finansman biçimidir.

10. Devri Serbest Paylar ve Devri Sınırlandırılmış Paylar

Anonim şirketlerde payların serbestçe devredilebilmesi temel ilkelerden biridir. Ancak özellikle nama yazılı paylarda kanun ve esas sözleşme kapsamında bazı devir sınırlamaları gündeme gelebilir. Bu nedenle bir payın “nama yazılı” olması ile “devrinin tamamen serbest olması” aynı şey değildir. Payın devredilmesi planlanıyorsa;

• Payın nama veya hamiline olup olmadığı,
• Senede bağlanıp bağlanmadığı,
• Esas sözleşmede devir sınırlaması bulunup bulunmadığı,
• Payın borsaya kote olup olmadığı,
• Sermaye piyasası mevzuatının uygulanıp uygulanmadığı

birlikte değerlendirilmelidir.

Anonim Şirketlerde Pay Türü Nasıl Belirlenir?

Bir anonim şirketin pay türünü belirlerken tek bir ölçüt kullanılmaz. Örneğin bir şirketin payı aynı anda;

nama yazılı + imtiyazlı + pay senedine bağlı + bedelli

niteliklerine sahip olabilir. Bu nedenle anonim şirketlerde pay türlerini sınıflandırırken farklı kategorileri birbirinden ayırmak gerekir.

Şekline Göre

• Nama yazılı pay
• Hamiline yazılı pay

Haklara Göre

• Adi pay
• İmtiyazlı pay

Senede Bağlanma Durumuna Göre

• Çıplak pay
• Pay senedine bağlı pay
• Kayden izlenen pay

Sermayeye Katılma Biçimine Göre

• Bedelli pay
• Bedelsiz pay

Devir Durumuna Göre

• Serbestçe devredilebilen pay
• Devri sınırlandırılmış pay

Bu sınıflandırmaların her biri payın farklı bir özelliğini ifade eder.

Pay Türü Pay Senedi Basımını Nasıl Etkiler?

Pay türünün belirlenmesi, pay senedi basımında doğrudan önem taşır. Örneğin nama yazılı paylar için nama yazılı pay senedi; hamiline yazılı paylar için ise hamiline yazılı pay senedi söz konusu olur. Hamiline yazılı pay senetlerinde ayrıca Merkezi Kayıt Kuruluşu nezdindeki bildirim yükümlülüklerinin yerine getirilmesi gerekir. Bu nedenle anonim şirketlerde pay senedi basımından önce şirketin;

• Pay yapısını,
• Payların nama veya hamiline olup olmadığını,
• Payların imtiyazlı olup olmadığını,
• Sermayenin tamamen ödenip ödenmediğini,
• Esas sözleşme hükümlerini,
• MKK kapsamında bir bildirim yükümlülüğü bulunup bulunmadığını

kontrol etmesi gerekir. Pay senedi basımı yalnızca teknik bir matbaa işlemi değildir. Senedin içeriğinin şirketin pay yapısına ve hukuki durumuna uygun hazırlanması gerekir.

Anonim Şirketlerde Pay Türlerini Doğru Belirlemek Neden Önemlidir?

Pay türünün doğru belirlenmesi; pay sahiplerinin haklarının kullanılması, pay devri, pay senedi basımı, pay defteri kayıtları, genel kurul işlemleri ve şirketin ortaklık yapısının doğru şekilde takip edilmesi bakımından önemlidir. Özellikle nama ve hamiline yazılı payların devir süreçlerinin birbirinden farklı olması nedeniyle şirketlerin pay senedi basımı ve pay devri işlemlerinde pay türünü önceden kontrol etmeleri gerekir. Yanlış pay senedi düzenlenmesi veya pay türüne uygun olmayan bir devir prosedürünün uygulanması, ileride ortaklık ve ispat sorunlarına yol açabilir.

Özetle

Anonim şirketlerde paylar tek bir kritere göre sınıflandırılmaz. Payın nama veya hamiline yazılı olması, imtiyaz taşıyıp taşımaması, senede bağlanıp bağlanmaması, bedelli veya bedelsiz olması ve devrinin sınırlı olup olmaması gibi farklı özellikler bir arada değerlendirilebilir. Bu nedenle “anonim şirketlerde kaç çeşit pay vardır?” sorusuna yalnızca iki veya üç tür pay bulunduğunu söyleyerek cevap vermek doğru değildir.

Nama ve hamiline yazılı paylar, payın şekline; adi ve imtiyazlı paylar, paya tanınan haklara; çıplak ve senede bağlı paylar, payın senede bağlanıp bağlanmamasına; bedelli ve bedelsiz paylar ise sermayeye katılma biçimine ilişkin sınıflandırmalardır. Anonim şirketin pay yapısının doğru belirlenmesi, pay senedi basımı ve pay devri işlemlerinin de doğru yürütülmesi açısından temel öneme sahiptir.

Sık Sorulan Sorular

1. Anonim şirketlerde kaç çeşit pay vardır?

Anonim şirketlerde paylar farklı ölçütlere göre sınıflandırıldığı için tek bir sayı vermek doğru değildir. En temel ayrımlardan biri nama ve hamiline yazılı pay ayrımıdır. Bunun yanında adi, imtiyazlı, çıplak, senede bağlı, bedelli ve bedelsiz pay gibi farklı nitelendirmeler de bulunmaktadır.

2. Nama yazılı pay ile hamiline yazılı pay arasındaki fark nedir?

Nama yazılı pay belirli bir pay sahibine bağlıdır. Hamiline yazılı paylarda ise pay sahibinin kimliği senet üzerinden belirlenmez. Hamiline yazılı paylar bakımından ayrıca Merkezi Kayıt Kuruluşu nezdindeki bildirim ve kayıt sistemi dikkate alınır.

3. Çıplak pay nedir?

Çıplak pay, herhangi bir pay senedine bağlanmamış anonim şirket payıdır. Pay senedi bulunmaması, pay sahipliğinin bulunmadığı anlamına gelmez.

4. İmtiyazlı pay ne demektir?

İmtiyazlı pay, sahibine diğer paylara göre belirli konularda üstün veya öncelikli hak sağlayan paydır. İmtiyaz; kâr payı, tasfiye payı, rüçhan veya oy hakkı gibi alanlarda tanınabilir.

5. Her anonim şirket pay senedi bastırmak zorunda mıdır?

Her anonim şirket payını mutlaka fiziki pay senedine bağlamak zorunda değildir. Senede bağlanmamış paylar çıplak pay olarak adlandırılır. Ancak pay senedi bastırılması halinde senedin türü, payın niteliğine uygun olarak belirlenmelidir.